Warszawikia

CZYTAJ WIĘCEJ

Warszawikia
Advertisement


Plac Żelaznej Bramy, pierwotnie Plac Wielopole – plac w śródmieściu Warszawy położony pomiędzy ulicami: Marszałkowską, Graniczną, Ptasią i Przechodnią

Historia nazwy[]

Nazwa placu wywodzi się od Żelaznej Bramy, która oddzielała dawne tereny nienależące do Warszawy od Ogrodu Saskiego i planowanej Osi Saskiej. Dawniej cały Ogród Saski był otoczony murem, a na jego teren prowadziło kilka bram.

Bellotto Behind the Iron Gate Square

Bernardo Bellotto, Plac Żelaznej Bramy

Historia[]

W XVII w. król Jan Kazimierz nadał tę ziemię staroście warszawskiemu Janowi Wielopolskiemu. W 1693 na tym terenie utworzono jurydykę – prywatne miasteczko, nazwane Wielopolem. Cała miejscowość składała się tylko z czterech ulic, które od 1771 nosiły nazwy: Elektoralna, Ptasia, Żabia i Przechodnia. Plac, wytyczony w pobliżu drogi biegnącej ze Starej Warszawy do Grzybowa, był rynkiem targowym Wielopola. Pierwotnie to miejsce było nazywane placem Targowicy Wielopolskiej.

W XVIII w. północną część miasteczka kupiła rodzina Radziwiłłów i wybudowała tam pałac, obecnie nazywany pałacem Lubomirskich. Z kolei inną, znaczną część Wielopola kupił August II w związku z budową Osi Saskiej. Po stworzeniu Ogrodu Saskiego, oddzielono go murem od Wielopola, a przejściem pomiędzy tymi terenami była wspomniana żelazna brama.

W XVIII wieku przy rynku zamieszkała duża grupa ludności żydowskiej.

Do Wielopola nadal należał duży plac targowy (obecnie skrzyżowanie ul. Elektoralnej i al. Jana Pawła II), gdzie towary można było kupić znacznie taniej niż w Warszawie, więc zawsze panował tu spory ruch. Plac się nie zmieniał do XIX w., kiedy to od strony Ogrodu Saskiego wybudowano nowe, metalowe ogrodzenie z nową bramą (poprzednia została rozebrana w 1818). W 1841 wybudowano halę targową Gościnny Dwór zaprojektowaną przez Jakuba Gaya. Budynek spłonął we wrześniu 1939. Od drugiej połowy XIX wieku plac był największym targowiskiem Warszawy. Jak wspominał Benedykt Hertz, największy targ odbywał się w piątki (najprawdopodobniej dlatego, że znaczna część straganów należała do Żydów, którzy nie pracowali w soboty ze względu na szabat).

Plac Żelaznej Bramy w Warszawie 1908

Plac Żelaznej bramy w 1908

Ok. 1881 przez plac poprowadzono tory tramwaju konnego, który w 1909 zastąpiono tramwajem elektrycznym. W latach 18991902 po zachodniej stronie placu wybudowano Hale Mirowskie. W 1935 do placu przebito ulicę Marszałkowską.

Od listopada 1940 do listopada 1941 południowo-zachodnim skrajem placu biegła granica warszawskiego getta. Miejsce w dalszym ciągu pełniło funkcje targowiska, jednak w mniejszej skali z uwagi na zamknięcie w getcie ludności żydowskiej.

W czasie powstania warszawskiego, 6 sierpnia 1944 oddziały niemieckie dowodzone przez Oskara Dirlewangera po ciężkich walkach przebiły się ulicami Chłodną i Elektoralną do placu Żelaznej Bramy, a następnie przez Ogród Saski do pałacu Brühla – otoczonej przez powstańców siedziby gubernatora dystryktu warszawskiego Ludwiga Fischera. Podczas ewakuacji niemieckiej administracji 9 sierpnia na placu Żelaznej Bramy zastrzelono zastępcę gubernatora Herberta Hummela.

W 1944 zburzono lub spalono wszystkie budynki znajdujące się na placu.

Po 1945 zlikwidowano biegnącą przez plac Żelaznej Bramy linię tramwajową. W 1965 wokół placu rozpoczęto budowę 16-kondygnacyjnych bloków osiedla Za Żelazną Bramą.

Przesunięcie Pałacu

Przesunięcie Pałacu Lubomirskich

Plac Żelaznej Bramy zasadniczo zmienił swój kształt po obróceniu w 1970 o 78 stopni pałacu Lubomirskich w celu zamknięcia perspektywy głównej alei Ogrodu Saskiego i zasłonięcia nieciekawej elewacji hali „Gwardii”. Przed pałacem umieszczono cztery kamienne lwy dłuta Jana Biernackiego stojące pierwotnie przed gmachem Ministerstwa Spraw Wojskowych przy ul. 6 sierpnia.

W lipcu 1985 przed pałacem Lubomirskich na osi Ogrodu Saskiego odsłonięto monumentalny pomnik Poległym w Służbie i Obronie Polski Ludowej, nazywany potocznie „pomnikiem utrwalaczy” lub „ubeliskiem”. Pomnik został zdemontowany w 1991. W 2010 w jego miejscu został ustawiony pomnik Tadeusza Kościuszki, będący kopią monumentu w Waszyngtonie. W 2008 w południowej części placu w pobliżu al. Piotra Drzewieckiego odsłonięto jeden z pomników granic getta.

Advertisement